حملات اسرائیل به سوریه در سالهای اخیر، بهویژه پس از سقوط رژیم بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، به یکی از موضوعات کلیدی در تحولات خاورمیانه تبدیل شده است. این حملات، که از نظر شدت و گستردگی در سال ۲۰۲۵ بیسابقه توصیف شدهاند، نهتنها زیرساختهای نظامی سوریه را هدف قرار دادهاند، بلکه پیامدهای ژئوپلیتیکی، انسانی و منطقهای گستردهای به دنبال داشتهاند. این مقاله از آگاهی بخش به بررسی انگیزههای اسرائیل برای این حملات، واکنشهای بینالمللی، تأثیرات آن بر سوریه و آینده این تنشها میپردازد.
دستگیری شهاب دارابی، 5 نکته درباره زندگی و دستگیری سلام نوکرتم !
زمینه تاریخی و تحولات اخیر حملات اسرائیل به سوریه
اسرائیل از سال ۲۰۱۱، با آغاز جنگ داخلی سوریه، بهطور مستمر حملات هوایی و گاه زمینی به اهدافی در خاک این کشور انجام داده است. این حملات در ابتدا عمدتاً بر جلوگیری از انتقال تسلیحات از ایران به حزبالله لبنان متمرکز بود. اما با سقوط رژیم اسد در دسامبر ۲۰۲۴، که به دنبال یک حمله سایبری و تهاجم گروههای مخالف مانند هیئت تحریر الشام (HTS) رخ داد، اسرائیل از خلأ قدرت بهوجودآمده بهرهبرداری کرد و دامنه حملات خود را گسترش داد.
از دسامبر ۲۰۲۴ تا مه ۲۰۲۵، اسرائیل بیش از ۵۰۰ حمله هوایی به خاک سوریه انجام داده است که بیش از ۹۰ درصد از ادوات نظامی این کشور، از جمله سلاحهای شیمیایی، جنگندهها، هلیکوپترها و نیروی دریایی سوریه را نابود کرده است. این حملات شامل بمباران پایگاههای نظامی در شهرهای دمشق، لاذقیه، طرطوس، حمص، حما و درعا بوده و به گفته دیدهبان حقوق بشر سوریه، «شدیدترین حملات از سال ۲۰۱۲ تاکنون» در مناطق ساحلی مانند طرطوس به ثبت رسیده است.
در فوریه و مارس ۲۰۲۵، اسرائیل حملات زمینی خود را نیز تشدید کرد و با نقض توافق جدایی نیروهای ۱۹۷۴، وارد منطقه حائل در بلندیهای جولان شد و حتی روستاهایی مانند العدانیه در قنیطره را تصرف کرد. این اقدامات با استقرار نیروهای نظامی و ایجاد پایگاههای جدید در جنوب سوریه همراه بوده است.
اهداف حملات اسرائیل به سوریه
اسرائیل اهداف متعددی را برای این حملات اعلام کرده است که میتوان آنها را در سه دسته اصلی خلاصه کرد:
- جلوگیری از دسترسی گروههای افراطی به تسلیحات پیشرفته: اسرائیل ادعا میکند که این حملات برای جلوگیری از دسترسی گروههای افراطی، مانند داعش یا گروههای وابسته به القاعده، به تسلیحات شیمیایی و موشکی رژیم سابق اسد انجام میشود. به عنوان مثال، گیدئون سعار، وزیر امور خارجه اسرائیل، اعلام کرد که هدف حملات «جلوگیری از افتادن سلاحهای شیمیایی به دست افراطگرایان» است.
- تضعیف نفوذ ایران و گروههای نیابتی: اگرچه ایران پس از سقوط اسد نیروهای خود را از سوریه خارج کرده است، اسرائیل همچنان نگران نفوذ باقیمانده ایران در این کشور است. حملات به انبارهای تسلیحاتی و پایگاههای نظامی در نزدیکی دمشق و لاذقیه، که گفته میشود حاوی موشکهای زمین به زمین و پهپادهای ایرانی بودند، نشاندهنده ادامه این سیاست است.
- ایجاد منطقه امنیتی در جنوب سوریه: اسرائیل به دنبال ایجاد یک منطقه حائل عاری از تسلیحات سنگین و زیرساختهای نظامی در جنوب سوریه، بهویژه در استانهای قنیطره، درعا و سویدا، است. این هدف با اظهارات یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، تأیید شده که اعلام کرد: «ما اجازه نمیدهیم جنوب سوریه به جنوب لبنان تبدیل شود.»
با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که این حملات فراتر از اهداف اعلامشده، بخشی از یک استراتژی توسعهطلبانه برای تضعیف حاکمیت سوریه و بهرهبرداری از بیثباتی این کشور برای تثبیت حضور اسرائیل در منطقه است.
پدرام مدنی: جاسوسی در سایهها و پایانی بر طناب دار 1404
واکنشهای بینالمللی به حملات اسرائیل به سوریه
حملات اسرائیل به سوریه با واکنشهای متفاوتی از سوی جامعه جهانی مواجه شده است:
- سازمان ملل: آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، حملات اسرائیل به سوریه را «نقض حاکمیت سوریه» خوانده و خواستار توقف آنها شده است. گیر پدرسون، نماینده ویژه سازمان ملل در امور سوریه، نیز تأکید کرده که این اقدامات میتوانند تلاشها برای گذار مسالمتآمیز به یک دولت جدید در سوریه را مختل کنند.
- ایران: ایران، اگرچه حضور نظامی خود در سوریه را کاهش داده، حملات اسرائیل به سوریه را محکوم کرده و خواستار اقدام شورای امنیت برای توقف «جنگافروزی اسرائیل» شده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، اسرائیل را به «سوءاستفاده از وضعیت کنونی سوریه» متهم کرده است.
- ترکیه: ترکیه، که به دنبال افزایش حضور نظامی خود در سوریه است،حملات اسرائیل به سوریه را محکوم کرده و حتی اقدام به ایجاد اختلال الکترونیکی در تجهیزات جنگندههای اسرائیلی کرده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، اسرائیل را «بزرگترین تهدید برای امنیت منطقه» توصیف کرده است.
- عربستان سعودی و فرانسه: هر دو کشور این حملات را نقض حقوق بینالملل دانسته و خواستار عقبنشینی اسرائیل از منطقه حائل شدهاند.
- دولت موقت سوریه: دولت موقت به رهبری احمد الشرع (جولانی) این حملات را «غیرقابل توجیه» خوانده، اما اعلام کرده که به دلیل خستگی مردم سوریه از جنگ، قصد ورود به درگیری جدید را ندارد.
پیامدهای انسانی و منطقهای حملات اسرائیل به سوریه
حملات اسرائیل به سوریه پیامدهای سنگینی برای مردم سوریه و ثبات منطقهای داشتهاند:
- تلفات غیرنظامی: گزارشها حاکی از کشته و زخمی شدن چندین غیرنظامی در حملاتی به مناطق مسکونی، بهویژه در درعا و دمشق، است. به عنوان مثال، در حمله به حومه درعا در مارس ۲۰۲۵، دو غیرنظامی کشته و ۱۹ نفر زخمی شدند.
- آوارگی: استقرار نیروهای اسرائیلی در روستاهای جنوب سوریه، مانند عین البیضه و صیدا، باعث آوارگی ساکنان محلی شده است.
- تضعیف دولت موقت: دولت موقت سوریه، که به تازگی قدرت را در دست گرفته، با چالشهای متعددی از جمله اقتصاد فروپاشیده و حضور بازیگران خارجی مواجه است. حملات اسرائیل این دولت را در موقعیت ضعیفتری قرار داده و توانایی آن برای ایجاد ثبات را کاهش داده است.
- افزایش تنشهای منطقهای: حملات حملات اسرائیل به سوریه خطر درگیری گستردهتر در منطقه را افزایش دادهاند، بهویژه با توجه به واکنشهای ایران، ترکیه و گروههای مقاومت مانند حزبالله.
نتایج حملات اسرائیل به سوریه
آینده این تنشها به عوامل متعددی بستگی دارد:
- سیاست دولت موقت سوریه: دولت موقت، که تحت رهبری احمد الشرع (جولانی) قرار دارد، اعلام کرده که به دنبال روابط مسالمتآمیز با همسایگان است و قصد تهدید اسرائیل را ندارد. با این حال، توانایی این دولت برای کنترل گروههای مسلح و جلوگیری از دسترسی آنها به تسلیحات باقیمانده رژیم اسد، تعیینکننده خواهد بود.
- نقش بازیگران بینالمللی: واکنشهای قدرتهای جهانی، بهویژه ایالات متحده، که از حملات اسرائیل به سوریه مطلع بوده اما در آنها مشارکت نکرده، و همچنین روسیه و چین، که ممکن است به دنبال محدود کردن نفوذ اسرائیل در منطقه باشند، در شکلگیری آینده این درگیری نقش کلیدی خواهد داشت.
- پاسخ اسرائیل به تحولات منطقهای: اسرائیل اعلام کرده که حضور نظامی خود در جنوب سوریه را تا پایان سال ۲۰۲۵ تمدید خواهد کرد. این تصمیم میتواند به تشدید تنشها با دولت موقت و گروههای محلی، مانند نیروهای شیخ الکرامه دروزی، منجر شود.
- نقش جامعه دروزی: جامعه دروزی در جنوب سوریه، که حدود ۳ درصد از جمعیت این کشور را تشکیل میدهد، هدف حمایت اعلامی اسرائیل بوده است. اما برخی گروههای دروزی، مانند نیروهای شیخ الکرامه، این حملات را نقض حاکمیت سوریه دانسته و اعلام کردهاند که در برابر تهاجم اسرائیل مقاومت خواهند کرد.
تحلیل کنجکاوکننده: آیا اسرائیل به دنبال اشغال دائمی است؟
یکی از سؤالات کلیدی این است که آیا اسرائیل به دنبال اشغال دائمی بخشهایی از خاک سوریه، بهویژه در جنوب، است یا این اقدامات صرفاً برای تأمین امنیت موقت انجام میشوند؟ اظهارات مقامات اسرائیلی، مانند بنیامین نتانیاهو، که خواستار غیرنظامیسازی کامل جنوب سوریه شدهاند، و ایجاد ۹ پایگاه نظامی در منطقه حائل، نشاندهنده برنامهای بلندمدت برای تثبیت حضور نظامی است. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند که اسرائیل از بیثباتی در سوریه برای تضعیف رقبای منطقهای خود، بهویژه ایران، استفاده میکند و این حملات بخشی از یک استراتژی گستردهتر برای تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه است.
رسانههای اسرائیلی، مانند جروزالم پست، این حملات را با عنوان «هیروشیما در طرطوس» توصیف کردهاند، که نشاندهنده شدت و تأثیرگذاری آنها بر زیرساختهای نظامی سوریه است. اما این رویکرد تهاجمی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و گروههای مخالف اسرائیل را به سمت اتحاد با یکدیگر سوق دهد، بهویژه اگر دولت موقت نتواند ثبات را برقرار کند.
نتیجهگیری حملات اسرائیل به سوریه
حملات اسرائیل به سوریه در سال ۲۰۲۵ نشاندهنده یک تغییر پارادایم در استراتژی این کشور در منطقه است. از یک سو، اسرائیل با بهرهبرداری از خلأ قدرت پس از سقوط اسد، تلاش میکند تا نفوذ خود را در جنوب سوریه تثبیت کند و از سوی دیگر، این اقدامات خطر تشدید تنشهای منطقهای و تضعیف بیشتر حاکمیت سوریه را به دنبال دارد. واکنشهای بینالمللی، بهویژه محکومیتهای سازمان ملل، ایران و ترکیه، نشاندهنده حساسیت این موضوع در سطح جهانی است.
برای آینده، موفقیت دولت موقت سوریه در ایجاد ثبات و جلوگیری از دسترسی گروههای مسلح به تسلیحات پیشرفته، همراه با واکنشهای هماهنگ جامعه جهانی، میتواند در کاهش این تنشها نقش داشته باشد. با این حال، ادامه حضور نظامی اسرائیل در خاک سوریه و حملات مداوم آن، احتمالاً خاورمیانه را در آستانه یک درگیری گستردهتر قرار خواهد داد. سؤال اصلی این است: آیا اسرائیل میتواند توازنی بین تأمین امنیت خود و احترام به حاکمیت سوریه ایجاد کند، یا این حملات به یک بحران منطقهای تمامعیار منجر خواهد شد؟