صبح زود سهشنبه، ۶ خرداد ۱۴۰۴، در حالی که بسیاری از ساکنان شهر دهدشت در استان کهگیلویه و بویراحمد هنوز در خواب بودند، زمینلرزهای به بزرگی ۴.۹ ریشتر این منطقه را لرزاند. ساعت ۴:۰۹ بامداد، در عمق ۱۰ کیلومتری زمین، نیرویی نهفته از اعماق پوسته زمین آزاد شد و امواج آن نهتنها دهدشت، بلکه مناطق اطراف مانند لنده و بهبهان را نیز تحت تأثیر قرار داد. زلزله دهدشت، گرچه خسارت جانی نداشت، اما بار دیگر زنگ خطر را برای منطقهای زلزلهخیز به صدا درآورد و پرسشهایی درباره آمادگی، مدیریت بحران و آینده ایمنی این منطقه مطرح کرد.
در این مقاله از آگاهی بخش، به بررسی جزئیات زلزله دهدشت، زمینههای زمینشناختی، واکنشهای اجتماعی و اقدامات انجامشده میپردازیم و نگاهی کنجکاوکننده به این رویداد و پیامدهای آن خواهیم داشت.
ماجرای علیرضا بیرانوند و لیدر پرسپولیس عباس بیگی: ۳ جنجال در یک شب
زمینه زمینشناختی: چرا دهدشت میلرزد؟
استان کهگیلویه و بویراحمد، واقع در جنوب غربی ایران، در یکی از فعالترین مناطق زلزلهخیز کشور قرار دارد. این منطقه در نزدیکی زون گسلی زاگرس قرار گرفته است، جایی که صفحه تکتونیکی ایران با صفحه عربی برخورد میکند. این برخورد مداوم، تنشهای عظیمی را در پوسته زمین ایجاد میکند که بهصورت زلزله آزاد میشوند. زلزله دهدشت (4.9 ریشتری) در عمق ۱۰ کیلومتری زمین رخ داد، که نشاندهنده فعالیت گسلهای کمعمق در این منطقه است. مختصات جغرافیایی این زلزله (۳۰.۷۷۶ درجه شمالی و ۵۰.۴۲۳ درجه شرقی) نشان میدهد که کانون آن در فاصله ۱۴ کیلومتری شهر دهدشت قرار داشت.
گسلهای فعال در منطقه زاگرس، از جمله گسلهای معکوس و امتدادلغز، عامل اصلی زمینلرزههای متعدد در این ناحیه هستند. دهدشت، بهعنوان یکی از شهرهای مرکزی کهگیلویه و بویراحمد، در نزدیکی گسلهایی قرار دارد که در گذشته نیز زلزلههای قابلتوجهی را ایجاد کردهاند. بهعنوان مثال، زلزله ۵.۶ ریشتری سیسخت در سال ۱۳۹۹ نمونهای از فعالیت تکتونیکی این منطقه بود که خسارات قابلتوجهی به بار آورد. زلزله اخیر دهدشت، اگرچه از نظر شدت متوسط بود، اما یادآوری کرد که این منطقه همچنان در معرض خطر است.
جزئیات زلزله دهدشت: چه اتفاقی افتاد؟
طبق گزارش مرکز لرزهنگاری کشوری، زلزله دهدشت در ساعت ۴:۰۹ بامداد به وقت محلی رخ داد. بزرگی این زلزله ۴.۹ ریشتر و عمق آن ۱۰ کیلومتر گزارش شد. این زمینلرزه در مناطق اطراف، از جمله لنده در کهگیلویه و بویراحمد و بهبهان در خوزستان، نیز احساس شد. مدیرکل مدیریت بحران استانداری کهگیلویه و بویراحمد، علیرضا نیکروز، اعلام کرد که زلزله دهدشت خسارت جانی نداشته و تیمهای ارزیاب برای بررسی خسارات احتمالی مالی به منطقه اعزام شدهاند. با توجه به شدت زلزله دهدشت، احتمال خسارت به بافتهای فرسوده شهری و روستایی وجود دارد، اما تاکنون گزارش رسمی از میزان دقیق خسارات منتشر نشده است.
دو تیم ارزیاب هلالاحمر به روستاهای نزدیک کانون زلزله دهدشت اعزام شدند و تمامی پایگاههای هلالاحمر استان در حالت آمادهباش قرار گرفتند. این اقدامات نشاندهنده واکنش سریع مقامات محلی برای ارزیابی و مدیریت پیامدهای زلزله دهدشت بود. با این حال، وقوع زلزله در ساعات اولیه صبح، زمانی که اکثر مردم در خانههای خود بودند، باعث ترس و وحشت در میان ساکنان شد. گزارشهای اولیه از شبکههای اجتماعی نشان میدهد که برخی از ساکنان به خیابانها ریختند و تا ساعاتی پس از زلزله در فضای باز ماندند.
واکنشهای اجتماعی: ترس، آگاهی و آمادگی
زلزله، حتی اگر خسارت جانی یا مالی قابلتوجهی نداشته باشد، تأثیرات روانی عمیقی بر جامعه میگذارد. در دهدشت، ساکنان که تجربه زلزلههای قبلی را در ذهن داشتند، با شنیدن صدای غرش زمین و احساس لرزش، بهسرعت واکنش نشان دادند. پستهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی مانند X نشاندهنده نگرانی عمومی بود. یکی از کاربران با اشاره به شدت زلزله دهدشت نوشت: «ساعت ۴ صبح همه از خواب پریدیم، خیلی وحشتناک بود!» دیگری از آمادهباش خانوادهاش برای خروج از خانه خبر داد و ابراز نگرانی کرد که بافتهای فرسوده شهر ممکن است در زلزلههای بعدی آسیب جدی ببینند.
زلزله دهدشت بار دیگر بحثهایی درباره آمادگی جامعه در برابر بلایای طبیعی را در ایران داغ کرد. کهگیلویه و بویراحمد، بهویژه شهرهایی مانند دهدشت و یاسوج، به دلیل قرار گرفتن در منطقه زلزلهخیز، نیازمند برنامهریزیهای دقیقتر برای مدیریت بحران هستند. مطالعات قبلی، مانند آنچه در سال ۱۳۹۸ توسط معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری انجام شد، بر لزوم ایجاد کمپهای اسکان اضطراری و انجام مطالعات پهنهبندی زلزله در شهرهای دهدشت و یاسوج تأکید کرده بود. با این حال، به نظر میرسد که پیشرفت در این زمینه کند بوده و بسیاری از ساکنان همچنان احساس ناامنی میکنند.
حمله با چاقو به شهروندان در خیابان منوچهری شیراز با 4 کشته
پیامدهای احتمالی: خسارات و نگرانیها
گرچه زلزله ۴.۹ ریشتری دهدشت بهطور مستقیم خسارت جانی نداشت، اما احتمال آسیب به سازههای فرسوده، بهویژه در مناطق روستایی، وجود دارد. بافتهای قدیمی و غیراستاندارد در دهدشت و روستاهای اطراف، که بخش قابلتوجهی از خانههای منطقه را تشکیل میدهند، در برابر زلزلههای حتی با شدت متوسط آسیبپذیر هستند. به گفته علیرضا نیکروز، مدیرکل مدیریت بحران، تیمهای ارزیاب در حال بررسی این موضوع هستند، اما گزارشهای اولیه نشان میدهد که خسارات مالی محدود بوده است.
یکی از نگرانیهای اصلی پس از این زلزله، احتمال وقوع پسلرزهها است. زلزلههای منطقه زاگرس اغلب با پسلرزههای متعدد همراه هستند که میتوانند به سازههای ضعیفشده آسیب بیشتری وارد کنند. همچنین، این زلزله بار دیگر توجهها را به وضعیت زیرساختهای منطقه جلب کرد. جادههای دسترسی، شبکههای آب و برق و سیستمهای امدادی در مناطق زلزلهخیز باید در شرایط مطلوبی باشند تا در مواقع بحران بتوانند بهسرعت عمل کنند.
مدیریت بحران: اقدامات انجامشده و چالشها
بلافاصله پس از زلزله، مقامات محلی وارد عمل شدند. اعزام تیمهای ارزیاب هلالاحمر و قرار گرفتن پایگاههای امدادی در حالت آمادهباش، نشاندهنده واکنش سریع بود. با این حال، چالشهای متعددی در مدیریت بحران در مناطق زلزلهخیز مانند دهدشت وجود دارد. یکی از مشکلات اصلی، کمبود زیرساختهای مقاوم در برابر زلزله است. بسیاری از ساختمانها در این منطقه، بهویژه در روستاها، با مصالح سنتی ساخته شدهاند و استانداردهای مقاومسازی در آنها رعایت نشده است.
علاوه بر این، آگاهی عمومی درباره نحوه رفتار در هنگام زلزله همچنان پایین است. آموزشهای عمومی، مانند تمرینهای تخلیه اضطراری یا اطلاعرسانی درباره نقاط امن در خانهها، میتواند نقش مهمی در کاهش آسیبها داشته باشد. تجربه زلزلههای قبلی، مانند زلزله سیسخت در سال ۱۳۹۹ که ۴۴ نفر را مجروح کرد، نشان میدهد که آمادگی جامعه و زیرساختها میتواند تفاوت قابلتوجهی در پیامدهای زلزله ایجاد کند.
حمله با چاقو به شهروندان در خیابان منوچهری شیراز با 4 کشته
نگاه به آینده: چگونه میتوان آمادهتر بود؟
زلزله دهدشت یک هشدار بود؛ هشداری برای ساکنان، مقامات و حتی سیاستگذاران در سطح ملی. ایران، بهعنوان یکی از کشورهای زلزلهخیز جهان، نیازمند سرمایهگذاری گسترده در مقاومسازی ساختمانها، بهبود زیرساختهای امدادی و افزایش آگاهی عمومی است. در کهگیلویه و بویراحمد، اقداماتی مانند ایجاد کمپهای اسکان اضطراری، که در سالهای گذشته پیشنهاد شده بود، باید با سرعت بیشتری پیگیری شود. همچنین، مطالعات پهنهبندی زلزله در شهرهایی مانند دهدشت و یاسوج باید بهروز شده و نتایج آن در برنامهریزی شهری مورد استفاده قرار گیرد.
یکی دیگر از جنبههای مهم، استفاده از فناوریهای نوین در پیشبینی و هشدار زلزله است. گرچه پیشبینی دقیق زمان و مکان زلزله هنوز ممکن نیست، اما سیستمهای هشدار سریع میتوانند چند ثانیه تا چند دقیقه قبل از رسیدن امواج زلزله به شهرها هشدار دهند. این زمان کوتاه میتواند برای تخلیه ساختمانها یا خاموش کردن سیستمهای حساس کافی باشد.
نتیجهگیری: درسهایی از زلزله دهدشت
زلزله ۴.۹ ریشتری دهدشت، گرچه فاجعهبار نبود، اما بار دیگر شکنندگی مناطق زلزلهخیز ایران را به نمایش گذاشت. این رویداد نشان داد که حتی زلزلههای با شدت متوسط میتوانند ترس و ناامنی را در میان مردم ایجاد کنند و نیاز به آمادگی دائمی را یادآوری کرد. از منظر زمینشناختی، این زلزله بخشی از فعالیت طبیعی گسلهای زاگرس بود، اما از منظر اجتماعی و مدیریتی، فرصتی برای بازنگری در سیاستها و اقدامات است.
ساکنان دهدشت و دیگر شهرهای کهگیلویه و بویراحمد، مانند بسیاری از ایرانیان، با تهدید زلزله زندگی میکنند. این تهدید، نهتنها چالشی برای امروز، بلکه هشداری برای آینده است. با سرمایهگذاری در زیرساختها، آموزش عمومی و برنامهریزی دقیق، میتوان از تبدیل زلزلههای بعدی به فاجعه جلوگیری کرد. زلزله دهدشت شاید تنها یک لرزش بود، اما پیامی بلند و واضح داشت: زمین همچنان زنده است و ما باید آماده باشیم.