نیروگاه هستهای چرنوبیل، واقع در شمال اوکراین و در نزدیکی مرز بلاروس، یکی از شناختهشدهترین مکانهای جهان در حوزه انرژی هستهای است. در آوریل ۱۹۸۶ میلادی، انفجار و ذوبشدن راکتور شماره ۴ این نیروگاه منجر به آزادسازی گسترده مواد رادیواکتیو شد؛ حادثهای که نه تنها هزاران نفر را درگیر بیماریهای ناشی از تشعشع کرد بلکه اثرات زیستمحیطی آن هنوز هم پس از نزدیک به چهار دهه ادامه دارد. این واقعه نقطه عطفی در تاریخ مدیریت ریسک هستهای به شمار میرود.
در سالهای اخیر، چرنوبیل به نوعی به یک یادمان تاریخی و حتی مقصدی برای گردشگری تاریک (Dark Tourism) تبدیل شده است. این نوع گردشگری بازدیدکنندگان را با مکانهای مرتبط با فجایع انسانی و زیستمحیطی مواجه میکند و فرصتی برای اندیشیدن به پیامدهای اجتماعی و اخلاقی آنها فراهم میآورد.
با آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، بار دیگر این منطقه به صحنهی تنشهای ژئوپلیتیک و نظامی بدل شد. در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۵ حادثهای تازه در این نیروگاه رخ داد که نگاهها را دوباره متوجه خطرات بالقوهی آن کرد. در این مقاله از آگاهی بخش تلاش میشود ضمن مرور پیشینه تاریخی چرنوبیل، حادثه اخیر بررسی شده و پیامدهای زیستمحیطی، امنیتی و سیاسی آن تحلیل گردد.
شرح حادثه فوریه ۲۰۲۵
در روز ۱۴ فوریه ۲۰۲۵، یک پهپاد انفجاری به سازهی عظیم محافظ جدید (New Safe Confinement) که روی بقایای راکتور شماره ۴ قرار دارد، اصابت کرد. این سازه فلزی در سال ۲۰۱۶ تکمیل شد و وظیفه آن جلوگیری از نشت مواد رادیواکتیو است.
بر اساس گزارشهای منتشر شده:
- انفجار موجب ایجاد سوراخی در بخش سقف این سرپوش شد.
- آتشسوزی محدودی در محل برخورد رخ داد.
- لایهی داخلی حفاظتی که از گسترش تشعشع جلوگیری میکند، آسیب جدی ندید.
- آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) پس از بررسی اعلام کرد که سطح تشعشعات تغییری نکرده و هیچ تهدید فوری برای جمعیت اطراف وجود ندارد.
تصاویر منتشرشده توسط ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، این آسیب را تأیید میکرد. او این حمله را «نمونهای آشکار از بیتوجهی روسیه به امنیت جهانی» دانست. در مقابل، مقامات روسی مسئولیت حمله را نپذیرفتند.
پیامدهای زیستمحیطی و علمی
چرنوبیل منطقهای است که هنوز سطح بالایی از آلودگی رادیواکتیو دارد. هرگونه آسیب جدی به سازههای حفاظتی میتواند منجر به:
- آزادسازی ذرات رادیواکتیو و پراکندگی آنها در هوا.
- تأثیرگذاری بر سلامت انسانها در اوکراین، بلاروس و حتی کشورهای اروپای شرقی.
- تخریب دوبارهی اکوسیستم شکنندهای که طی دهههای اخیر به تدریج بازسازی شده است.
کارشناسان هشدار میدهند که اگر این حملات تکرار شوند یا در آینده شدت بیشتری داشته باشند، خطر یک «حادثه ثانویه» در مقیاس بینالمللی وجود دارد.
بازتاب سیاسی و بینالمللی
حادثه فوریه ۲۰۲۵ پیامدهای گستردهای در سطح جهانی داشت:
- اوکراین خواستار واکنش فوری سازمان ملل و شورای امنیت شد.
- Greenpeace و دیگر سازمانهای زیستمحیطی حمله را «جنایت علیه محیطزیست» توصیف کردند.
- اتحادیه اروپا و آمریکا نگرانی خود را ابراز و خواستار تقویت حفاظت از تأسیسات هستهای در مناطق جنگی شدند.
- این رویداد به بحثی گستردهتر درباره ضرورت امنیت هستهای در جنگها دامن زد.
وضعیت در شهریور ۱۴۰۴ (سپتامبر ۲۰۲۵)
با گذشت چند ماه از این حادثه، گزارشها نشان میدهد که سطح تشعشعات پایدار باقی مانده و هیچ تهدید مستقیمی برای سلامت عمومی ایجاد نشده است. تاکنون در شهریور ۱۴۰۴ (سپتامبر ۲۰۲۵)، حادثه جدیدی گزارش نشده است.
با این حال، نگرانیها همچنان پابرجاست. تیمهای بینالمللی در حال پایش مداوم شرایط هستند و دولت اوکراین نیز تدابیری برای افزایش حفاظت از نیروگاه اتخاذ کرده است.
آیندهنگری و چالشها
حادثه اخیر چند پرسش اساسی را مطرح میکند:
- امنیت نیروگاههای هستهای در جنگها چگونه تضمین خواهد شد؟
- آیا جامعه جهانی ابزارهای حقوقی و اجرایی کافی برای بازدارندگی از چنین حملاتی دارد؟
- چگونه میتوان اطمینان حاصل کرد که مناطق آلودهی قدیمی مانند چرنوبیل، بار دیگر به تهدیدی بینالمللی تبدیل نشوند؟
کارشناسان پیشنهاد میدهند که پیمانهای جدیدی برای ممنوعیت حمله به تأسیسات هستهای در شرایط جنگی تدوین شود و نظارت سازمانهای بینالمللی تقویت گردد.
جمعبندی
چرنوبیل که زمانی نماد ناکامی فناوری هستهای در مدیریت ایمنی بود، اکنون به میدان تازهای برای آزمون مقاومت زیرساختهای هستهای در برابر جنگ تبدیل شده است. هرچند حادثه فوریه ۲۰۲۵ منجر به آزادسازی تشعشع نشد، اما هشدار بزرگی برای جهان بود: امنیت هستهای نه تنها یک مسئله فنی، بلکه موضوعی سیاسی، نظامی و زیستمحیطی است.
تجربه چرنوبیل به ما یادآوری میکند که گذشته هنوز پایان نیافته است. تا زمانی که جنگ در منطقه ادامه دارد، سایهی تهدید هستهای بر سر اروپا و جهان سنگینی خواهد کرد.