شورای دفاع، نهادی حیاتی در ساختار دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران است که نقش مهمی در تعیین سیاستها و هماهنگی نیروهای مسلح ایفا میکند. این شورا که در دورانهای مختلف تاریخی ایران، بهویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷ و در طول جنگ ایران و عراق، تحولات و تغییراتی را تجربه کرده است، مسئولیتهای خطیری در حفظ امنیت ملی و تمامیت ارضی کشور بر عهده داشته است. این مقاله از تحریریه ی آگاهی بخش به بررسی جامع شورای دفاع، از زمان تشکیل تا تغییرات ساختاری و وظایف آن، و همچنین معرفی اعضای کلیدی آن در ادوار مختلف میپردازد.
تشکیل و ساختار اولیه شورای دفاع
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ساختار نظامی و دفاعی کشور نیازمند بازسازی و سازماندهی مجدد بود. در این دوره، ارتش شاهنشاهی به دلیل خروج یا دستگیری بسیاری از فرماندهان خود دچار فروپاشی شده بود. برای رسیدگی به این وضعیت و سازماندهی امور ارتش، وزارت دفاع ملی دولت موقت پیشنهاد تشکیل شورایی با عنوان شورای عالی دفاع ملی را مطرح کرد. این پیشنهاد در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۵۸ به تصویب هیئت وزیران دولت موقت رسید و اساسنامه آن نیز تدوین و تصویب شد.
نحوه دریافت ارز اربعین ۱۴۰۴: راهنمای جامع و کامل برای زائران + قیمت و مدارک لازم
اعضای اولیه شورای دفاع (مصوب دولت موقت)
بر اساس اساسنامه مصوب دولت موقت، اعضای شورای عالی دفاع شامل افراد زیر بودند:
- نخستوزیر (رئیس شورا)
- وزیر دفاع
- یکی از معاونین منتخب نخستوزیر
- رئیس ستاد کل ارتش ملی
- سه نفر از افسران عالیرتبه نیروهای مسلح (شاغل یا بازنشسته) به پیشنهاد وزیر دفاع ملی و تصویب هیئت وزیران.
وظایف اولیه شورای دفاع
وظایف این شورا در ابتدا شامل موارد زیر بود:
- طرح مسائل مربوط به سازمان ارتش و ژاندارمری و دفاع کشور، هم از نظر حفاظت مرزها و هم از نظر امنیت داخلی.
- بررسی اطلاعات رسیده از اداره ضدجاسوسی و اطلاعات محلی، تجزیه و تحلیل و اتخاذ تصمیم درباره آنها.
- رسیدگی به مسائل اداری و مالی عمومی ارتش.
- تهیه فرامین مربوط به ارتش و ژاندارمری از طرف وزیر دفاع و تصویب آنها از طرف نخستوزیر.
- دعوت از وزیران یا فرماندهان ارتش برای حضور در جلسات در صورت لزوم.
- ریاست این شورا بر عهده نخستوزیر بود.
بیوگرافی بازیگران سریال از یاد رفته: معرفی ستارگان درام روانشناختی
تغییرات پس از تصویب قانون اساسی و نقش در جنگ ایران و عراق
پس از تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۵۸، شورای عالی دفاع تحت نظارت مستقیم رهبری قرار گرفت و ترکیب اعضا و وظایف آن دستخوش تغییرات مهمی شد. این تغییرات با هدف افزایش هماهنگی و کارایی در امور دفاعی و امنیتی کشور صورت گرفت.
اعضای شورای دفاع (پس از بازنگری قانون اساسی)
بر اساس اصل ۱۱۰ قانون اساسی، ترکیب جدید شورای عالی دفاع به شرح زیر تعیین شد:
- رئیسجمهور
- نخستوزیر
- وزیر دفاع
- رئیس ستاد مشترک ارتش
- فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
- دو مشاور به تعیین رهبر
این ترکیب به گونهای طراحی شد که رهبری بتواند بر تمامی مسائل نظامی-امنیتی کشور اشراف کامل داشته باشد و تصمیمات اتخاذ شده، هم از بعد سیاسی و هم نظامی، جامع و هماهنگ باشند.
وظایف شورای عالی دفاع در دوران جنگ
وظایف اصلی این شورا پس از بازنگری قانون اساسی شامل تعیین فرماندهان سهگانه ارتش و پیشنهاد اعلام جنگ یا صلح یا بسیج نیروها به رهبری بود. با آغاز جنگ هشت ساله ایران و عراق، نقش شورای عالی دفاع پررنگتر شد و فرماندهی جنگ نیز به وظایف آن افزوده گردید. امام خمینی (ره) در پیامی به نیروهای مسلح، وظایف این شورا را در دوران جنگ به تفصیل بیان کردند که شامل موارد زیر بود:
- اداره کلیه امور مربوط به جنگ تحت نظر شورای عالی دفاع، با حضور یک نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی، و هماهنگی تمامی قوای مسلح.
- تبعیت کلیه نیروها از شورا در اداره مناطق جنگی و اتخاذ تصمیمات مربوطه.
- اجرای تبلیغات (رادیو، تلویزیون، مطبوعات) تحت نظر شورا و ممنوعیت پخش مصاحبات، نطقها و نوشتهها بدون مجوز شورا.
- انحصار سیاست خارجی مربوط به دفاع در اختیار شورا و ممنوعیت دخالت دیگران بدون اجازه.
- ممنوعیت کلیه بیانها، نوشتهها، تبلیغات و پخش اعلامیهها بدون اجازه مستقیم از شورا.
- وظیفه دولت در جلب متخلفین و تحویل به دادگاههای انقلاب.
- عملکرد دادگاهها بر حسب وضع دفاعی و انقلابی.
- تعیین نمایندگانی توسط شورا در مناطق جنگی برای انجام امور و جلوگیری از تأخیر.
در طول جنگ، شخصیتهای مهمی چون سید علی خامنهای، مصطفی چمران، سید موسی نامجو، اکبر هاشمی رفسنجانی، قاسمعلی ظهیرنژاد، علی صیاد شیرازی و محسن رفیقدوست به عنوان اعضا یا نمایندگان رهبری در این شورا حضور داشتند.
سریال بچه مهندس: داستان کامل، بیوگرافی بازیگران و تحلیل – راهنمای جامع برای علاقهمندان
انحلال شورای عالی دفاع
شورای عالی دفاع پس از بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸ و در مجلس شورای بازنگری قانون اساسی منحل شد. وظایف این شورا بر اساس اصل ۱۱۰ قانون اساسی به رهبری واگذار گردید و شورای عالی امنیت ملی جایگزین آن شد. شورای عالی امنیت ملی وظیفه تأمین منافع ملی، پاسداری از انقلاب اسلامی و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی را بر عهده دارد و میتواند شوراهای فرعی مانند شورای دفاع و شورای امنیت کشور را تشکیل دهد.
اعضای فعلی شورای دفاع
بر اساس اطلاعات موجود شورای دفاع جدید به عنوان یک شورای فرعی زیرمجموعه شورای عالی امنیت ملی تشکیل شده است. ترکیب احتمالی اعضای این شورا شامل افراد زیر است:
- روسای سه قوه: رئیسجمهور (رئیس شورا)، رئیس مجلس شورای اسلامی، رئیس قوه قضائیه
- دو نماینده مقام معظم رهبری در شورای عالی امنیت ملی
- وزیر اطلاعات
- رئیس ستاد کل نیروهای مسلح
- فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
- فرمانده کل ارتش
- فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء
طبق اصل ۱۷۶ قانون اساسی، رئیس این شورا رئیسجمهور است و احتمالاً فردی از نیروهای مسلح به عنوان دبیر شورا توسط رئیسجمهور منصوب خواهد شد. با این حال، جزئیات دقیق ترکیب اعضا و دبیر این شورا هنوز به طور رسمی اعلام نشده است.
تفاوت شورای دفاع با شورای عالی امنیت ملی
شورای دفاع و شورای عالی امنیت ملی دو نهاد با وظایف و حوزههای تمرکز متفاوت هستند:
شورای عالی امنیت ملی:
بر اساس اصل ۱۷۶ قانون اساسی، نهاد اصلی تصمیمگیری در حوزه سیاست خارجی، دفاعی و امنیتی کشور است. این شورا به ریاست رئیسجمهور تشکیل میشود و مصوبات آن پس از تأیید رهبر انقلاب لازمالاجرا است. وظایف آن شامل تعیین سیاستهای کلان دفاعی و امنیتی، هماهنگی فعالیتهای سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مرتبط با دفاع و امنیت، و بهرهگیری از امکانات مادی و معنوی کشور برای مقابله با تهدیدات است.
شورای دفاع:
به عنوان یک شورای فرعی زیرمجموعه شورای عالی امنیت ملی، بر سیاستهای دفاعی و هماهنگی نیروهای مسلح متمرکز است. این شورا با هدف تقویت توان دفاعی کشور، هماهنگی بین نیروهای مسلح و تسریع در تصمیمگیریهای دفاعی تشکیل شده است.
تغییرات اعضا
- اعضای اضافه شده: در مقایسه با شورای عالی دفاع پیشین (منحل شده در سال ۱۳۶۸)، شورای دفاع جدید شامل فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء و روسای سه قوه است این ترکیب نشاندهنده تمرکز بیشتر بر هماهنگی سیاسی-نظامی است.
- اعضای حذف شده:با توجه به ساختار جدید، نقشهای گذشته مانند مشاوران خاص رهبری ممکن است حذف یا تغییر کرده باشند.
تحولات اخیر
بر اساس گزارشهای اخیر، شورای دفاع جدید در پاسخ به نیازهای امنیتی پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل و با هدف تقویت ساختار دفاعی کشور تشکیل شده است. همچنین، شایعاتی درباره انتصاب علی لاریجانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی و نقش احتمالی علیاکبر احمدیان در مدیریت پروندههای استراتژیک مرتبط با شورای دفاع وجود دارد.
جمع بندی در خصوص شورای دفاع و اعضای آن
شورای دفاع، چه در قالب شورای عالی دفاع و چه در ساختارهای بعدی، همواره نقش محوری در حفظ امنیت و استقلال ایران ایفا کرده است. از دوران حساس پس از انقلاب و جنگ تحمیلی تا به امروز، این نهاد با تغییر و تطبیق با نیازهای زمان، به عنوان یکی از ارکان اصلی تصمیمگیری در حوزه دفاعی و امنیتی کشور عمل کرده است. شناخت تاریخچه و تحولات این شورا برای درک عمیقتر سازوکارهای دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران ضروری است.