بر اساس دادههای اقلیمی و تحلیل مدلهای معتبر، ایران از دهه ۱۳۷۰ با روند افزایش دما و کاهش بارش مواجه شده است که منجر به خشکسالیهای مزمن و بلندمدت شده است. این مقاله از سایت آگاهی بخش، روند خشکسالیها را بررسی کرده و پیشبینی میکند که این وضعیت دستکم تا دهه ۱۴۲۰ ادامه داشته باشد.
مقدمه
ایران به دلیل قرارگیری در منطقه اقلیمی نیمهخشک و خشک، به شدت تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار دارد. از دهه ۱۳۷۰ تاکنون، کاهش بارش و افزایش دما روندی مستمر داشته که باعث کاهش منابع آب و بروز بحرانهای زیستمحیطی شده است. این مقاله به بررسی روند خشکسالی در ایران، مدت زمان دورهها و پیشبینی آینده اقلیمی کشور میپردازد.
روند خشکسالیها در ایران از سال ۱۳۷۰ تاکنون
بر اساس آمار سازمان هواشناسی ایران و مرکز تحقیقات منابع آب کشور، خشکسالیهای مهم از اواسط دهه ۱۳۷۰ آغاز شده است. دورههای خشکسالی عمده به صورت زیر قابل دستهبندیاند:
- خشکسالی اول (۱۳۷۲–۱۳۷۷): دورهای حدود ۶ سال که کاهش بارشهای زمستانه و بهاره در آن مشهود بود.
- خشکسالی دوم (۱۳۸۵–۱۳۹۲): دورهای ۸ ساله با کاهش شدید بارش و افزایش دما که بخشهای بزرگی از کشور را تحت تأثیر قرار داد.
- خشکسالی سوم (۱۳۹۸ تاکنون): خشکسالی فعلی که از سال ۱۳۹۸ آغاز شده و تا سال ۱۴۰۴ ادامه داشته، با شدت و وسعتی بیسابقه همراه بوده است.
به طور متوسط، دورههای خشکسالی در ایران طولانی و چندساله هستند و هر دوره حدود ۶ تا ۸ سال به طول میانجامد.
پیامدهای خشکسالیهای مزمن
افزایش دما به میزان متوسط حدود ۲ درجه سلسیوس از سال ۱۳۷۰ تاکنون، افزایش تبخیر و کاهش ذخایر آب زیرزمینی و سطحی را در پی داشته است. تالابها، رودخانهها و باغات کشاورزی متأثر شده و معیشت کشاورزان به شدت آسیب دیده است. همچنین بیابانزایی و فرسایش خاک افزایش یافته است.
پیشبینی آینده اقلیم و خشکسالیها
مطالعات مرکز ملی تغییرات اقلیم ایران و مدلهای جهانی اقلیمی (مانند CMIP6) نشان میدهد که:
- خشکسالیهای متناوب تا دهه ۱۴۲۰ ادامه خواهند یافت و شدت خشکسالیها در سالهای آینده احتمالاً بیشتر خواهد شد.
- با توجه به روند فعلی، بهبود نسبی بارش و کاهش دورههای خشکسالی از اواخر دهه ۱۴۲۰ و پس از آن ممکن است آغاز شود.
- این بهبود به شدت به اقدامات جهانی در کاهش انتشار گازهای گلخانهای و مدیریت منابع آب بستگی دارد.
و اما…
ایران در سال ۱۴۰۴ همچنان با بحران خشکسالیهای مزمن مواجه است که از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده و با دورههای ۶ تا ۸ ساله تکرار میشود. پیشبینی میشود این روند تا دهه ۱۴۲۰ ادامه داشته باشد و تنها با سیاستهای جامع ملی و بینالمللی میتوان از وخامت بیشتر جلوگیری کرد.
ایا ایران در طی سالهای گذشته برای مدیریت منابع آب اقدام انجام داده؟
ایران در سالهای گذشته تلاشهای متعددی برای مدیریت منابع آب انجام داده است. با توجه به شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک و همچنین افزایش جمعیت و نیازهای توسعهای، مدیریت منابع آب برای کشور اهمیت بسیار زیادی دارد. برخی از اقدامات و سیاستهای مهم ایران در این حوزه عبارتند از:
- ساخت سدها و تأسیسات آبی: ایران پروژههای بزرگی برای ساخت سدها، تونلها و کانالهای انتقال آب به منظور ذخیرهسازی و توزیع بهتر آب اجرا کرده است. سدهای بزرگی مانند سد کرخه، سد کرج، سد سیوند و غیره نمونههایی از این اقدامات هستند.
- برنامههای مدیریت تقاضا و صرفهجویی: در بخش کشاورزی که بیشترین مصرف آب را دارد، برنامههایی برای بهبود بهرهوری آب از طریق روشهای نوین آبیاری (مثل آبیاری قطرهای) اجرا شده است.
- توسعه فناوریهای بازیافت آب: تلاشهایی برای تصفیه و بازیافت فاضلاب شهری و صنعتی جهت استفاده مجدد در بخشهای مختلف صورت گرفته است.
- تنظیم مقررات و سیاستگذاری: تدوین قوانین و مقررات برای مدیریت بهتر منابع آب، کنترل برداشتهای غیرمجاز و حفظ کیفیت منابع آبی.
- مطالعات و پژوهشهای علمی: انجام مطالعات مختلف درباره وضعیت منابع آب، پیشبینی تغییرات اقلیمی و مدیریت بحران خشکسالی.
با این حال، مشکلات و چالشهای زیادی نیز وجود دارد؛ از جمله رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی، برداشتهای غیرمجاز، آلودگی منابع آب و نبود زیرساختهای کافی در برخی مناطق.
آیا اقدامات ایران برای مدیریت منابع آب نتیجه داده است؟
این سؤال بسیار مهم است و جوابش پیچیده است. واقعیت این است که برخی اقدامات مدیریت منابع آب در ایران موفق بودهاند، اما در مجموع چالشهای جدی همچنان پابرجاست.
نکات مثبت:
- ساخت سدها و تأسیسات آبی کمک کرده تا ذخیره آب افزایش پیدا کند و برخی مناطق کمآب، آب شرب یا کشاورزی دریافت کنند.
- توسعه روشهای نوین آبیاری در بخش کشاورزی باعث شده مصرف آب کمی بهینهتر شود.
- برخی پروژههای بازیافت آب و تصفیه فاضلاب به کاهش فشار بر منابع آب طبیعی کمک کردهاند.
- آگاهی عمومی نسبت به بحران آب در سالهای اخیر بیشتر شده و این به سیاستگذاری بهتر کمک کرده است.
اما مشکلات باقیاند:
- ایران با خشکسالیهای مکرر، کاهش نزولات جوی و افزایش دمای هوا مواجه است که منابع آب طبیعی را تحت فشار میگذارد.
- برداشتهای بیرویه و غیرمجاز آب از سفرههای زیرزمینی باعث کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی شده است.
- بسیاری از سدها به دلیل رسوبگذاری و مدیریت نامناسب بهرهوری لازم را ندارند.
- توزیع ناعادلانه آب بین بخشها (شرب، کشاورزی، صنعت) و بین مناطق مختلف مشکلاتی ایجاد کرده.
- تغییرات اقلیمی و رشد جمعیت فشار بیشتری روی منابع آب وارد کرده.
نتیجه کلی:
به طور خلاصه، اقدامات انجام شده باعث کاهش برخی مشکلات شده ولی هنوز «مدیریت کامل و پایدار منابع آب» در ایران تحقق نیافته و بحران آب یکی از مهمترین چالشهای کشور به شمار میآید.
موضوع مدیریت بحران آب در ایران بسیار پیچیده و چندوجهی است و برای برونرفت از مشکل کمآبی، باید رویکردی جامع در سه بازه زمانی کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت اتخاذ شود. در ادامه با جزئیات و جوانب مختلف این موضوع را بررسی میکنیم:
۱. رویکرد کوتاهمدت (از حالا تا ۱-۲ سال آینده)
الف) صرفهجویی فوری و فرهنگسازی
- آموزش عمومی و اطلاعرسانی: مردم به کاهش مصرف آب خانگی تشویق میشوند (مثل کاهش شستشو، دوش گرفتن کوتاهتر، استفاده کمتر از کولر آبی، عدم هدررفت آب).
- محدودیتهای مصرف آب: اعمال محدودیت در مصرف آب در صنایع و کشاورزی پرمصرف، به ویژه در مناطق بحرانی.
- ممنوعیت و کنترل کاشت گیاهان پرآب در شهرها: جلوگیری از کاشت چمن و گلهای پرآب در مناطق شهری کمآب که چندین شهر ایران به این مشکل دچار هستند.
- سرویس و نگهداری کولرهای آبی: آموزش مردم و سازمانها برای سرویس منظم کولرهای آبی جهت جلوگیری از هدررفت آب.
ب) مدیریت منابع موجود
- ترمیم و تعمیر شبکههای آب: کاهش هدررفت آب از طریق تعمیر ترکیدگی لولهها و بهینهسازی شبکههای توزیع.
- استفاده از آب خاکستری: بازیافت آب شستشو (مثل آب لباسشویی یا ظرفشویی) برای استفاده در آبیاری فضای سبز.
- جمعآوری و ذخیرهسازی آب باران: در مناطق شهری و روستایی، برای تأمین بخشی از آب مصرفی خانگی یا فضای سبز.
۲. رویکرد میانمدت (۲ تا ۷ سال آینده)
الف) بهبود زیرساختها و فناوریها
- توسعه تصفیه و بازیافت فاضلاب: افزایش ظرفیت تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی و استفاده مجدد از آن در کشاورزی و صنعت.
- گسترش سیستمهای آبیاری نوین: افزایش کاربرد آبیاری قطرهای و بارانی در کشاورزی به جای آبیاری سنتی پرهدررفت.
- پیشرفت در شیرینسازی آب دریا: ساخت و توسعه پروژههای آب شیرینکن، به ویژه در شهرهای ساحلی مثل بندرعباس و چابهار، با استفاده از فناوریهای کمهزینهتر و بهینهتر انرژی.
- انتقال آب بینحوضهای: مطالعه و اجرای پروژههای انتقال آب از مناطق پرآب به مناطق کمآب با در نظر گرفتن اثرات زیستمحیطی.
ب) سیاستگذاری و مدیریت
- بازنگری در الگوی کشت: کاهش صادرات محصولات کشاورزی پرآببر مثل هندوانه، برنج و محصولات مشابه و جایگزینی با محصولات کمآببر.
- کنترل و مدیریت برداشت از سفرههای زیرزمینی: افزایش نظارت و اعمال جریمه برای برداشتهای غیرمجاز.
- توسعه سامانههای پایش منابع آب: بهرهگیری از فناوریهای نوین مثل سنجش از دور برای مدیریت بهینه منابع آب.
ج) نوآوریها و تکنولوژیهای نوین
- بارورسازی ابرها: اجرای پروژههای بارورسازی ابرها برای افزایش بارش، هرچند کارایی و هزینه آن هنوز محل بحث است.
- استفاده از رطوبت هوا برای تولید آب: فناوریهای جدیدی برای استخراج آب از هوای مرطوب در حال توسعه است ولی هنوز در مراحل آزمایشی یا محدود به مناطقی با رطوبت بالا میباشد.
۳. رویکرد بلندمدت (۷ سال به بعد)
الف) تغییر ساختاری و توسعه پایدار
- تغییر فرهنگ مصرف: تبدیل فرهنگ صرفهجویی در آب به یک عادت اجتماعی و رفتاری پایدار.
- توسعه شهری و صنعتی هماهنگ با ظرفیت منابع آب: جلوگیری از گسترش بیرویه شهری و صنعتی در مناطق کمآب.
- توسعه منابع آب غیرمتعارف: مثل بازچرخانی گسترده فاضلاب، شیرینسازی آب دریا در مقیاس بزرگ، بهرهبرداری از آبهای ژرف یا آبهای شور قابل تصفیه.
ب) حفظ و احیای اکوسیستمها
- حفاظت از تالابها، رودخانهها و سفرههای زیرزمینی: جلوگیری از خشک شدن و آلودگی منابع طبیعی.
- کاهش آلودگی منابع آب: جلوگیری از ورود فاضلابهای صنعتی و شهری به منابع آب.
بررسی برخی موضوعات خاص:
کاشت چمن در شهرهای کمآب
- معمولاً در شهرهای با بحران آب، کاشت چمن و فضای سبز پرآب توصیه نمیشود. جایگزینهایی مثل گیاهان بومی، مقاوم به خشکی و با نیاز آبی پایین پیشنهاد میشود.
صادرات محصولات پرآب
- صادرات میوهها و محصولات کشاورزی پرآببر (مثل هندوانه، برنج) در شرایط بحران آب منطقی نیست و سیاستهایی برای کاهش تولید و صادرات این محصولات در نظر گرفته شده است.
نگهداری و استفاده از آب کولرهای آبی
- کولرهای آبی مصرف بالایی دارند؛ سرویس و نگهداری درست آنها، استفاده از کولرهای با راندمان بالا و حتی جایگزینی با کولرهای گازی یا سیستمهای تهویه مطبوع کمآبتر، از راهکارهای مهم است.
بارورسازی ابرها
- روشی است که در برخی مناطق جهان آزمایش شده اما نیازمند زیرساختهای تخصصی و هزینه بالا است و اثرات محیطی آن باید بررسی شود.
استفاده از رطوبت هوا
- فناوریهای استخراج آب از هوا مانند دستگاههای جذب رطوبت میتوانند در مناطقی با رطوبت بالا مفید باشند، ولی هنوز به صورت گسترده و مقرونبهصرفه در ایران استفاده نمیشوند.
از اینکه زمان خود را به مطالعه این نوشته اختصاص دادید کمال تشکر را داریم.