برنامه ذخایر هسته ای ایران از زمان امضای توافق جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ همواره یکی از موضوعات محوری در سیاست بینالملل بوده است. این توافق که بین ایران و گروه ۵+۱ (ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین و آلمان) منعقد شد، قرار بود با محدود کردن فعالیتهای هستهای ایران در ازای رفع تحریمهای اقتصادی، از دستیابی این کشور به سلاح هستهای جلوگیری کند. اما خروج یکجانبه ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمهای سختگیرانه، ایران را به سمت افزایش فعالیتهای هستهای، از جمله غنیسازی اورانیوم در سطوح بالا، سوق داد.
گزارشهای اخیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) درباره افزایش ذخایر اورانیوم غنیشده ایران و فعالیتهای اعلامنشده در برخی سایتهای هستهای، نگرانیهای بینالمللی را تشدید کرده است.این مقاله از آگاهی بخش به بررسی جزئیات گزارش اخیر آژانس، واکنشهای ایران و جامعه جهانی، و پیامدهای این تحولات بر امنیت منطقهای و جهانی میپردازد.
گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی: جزئیات و یافتهها
افزایش ذخایر هسته ای ایران(اورانیوم غنیشده)
بر اساس گزارش منتشرشده توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ژوئن ۲۰۲۵، ایران تا کنون ۴۰۸.۶ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰٪ جمعآوری کرده است، که نسبت به گزارش فوریه همان سال، ۵۰٪ افزایش نشان میدهد. این سطح غنیسازی تنها یک گام فنی با اورانیوم با غنای ۹۰٪، که برای تولید سلاح هستهای مناسب است، فاصله دارد. طبق توافق برجام، ایران متعهد شده بود که ذخایر هسته ای ایران (اورانیوم غنیشده) خود را به کمتر از ۳۰۰ کیلوگرم و با غنای حداکثر ۳.۶۷٪ محدود کند. اما پس از خروج آمریکا از برجام و اعمال سیاست «فشار حداکثری»، ایران بهتدریج محدودیتهای برجام را کنار گذاشت و غنیسازی را در سطوح بالاتر از سر گرفت.
گزارش آژانس همچنین به افزایش تعداد سانتریفیوژهای پیشرفته (مانند IR-۶ و IR-۴) در تأسیسات نطنز و فردو اشاره دارد. این سانتریفیوژها توانایی غنیسازی سریعتر و کارآمدتر اورانیوم را دارند، که نگرانیها درباره سرعت پیشرفت برنامه ذخایر هسته ای ایران را افزایش داده است. به گفته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، ذخایر هسته ای ایران در حدی هست که در صورت تصمیم به غنیسازی بیشتر، میتواند در عرض چند هفته مواد لازم برای تولید چندین بمب هستهای را تأمین کند.
فعالیتهای اعلامنشده در سایتهای ذخایر هسته ای ایران
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای گزارش آژانس، کشف آثار اورانیوم در سه سایت اعلامنشده در ایران است. این سایتها، که احتمالاً شامل تأسیسات مخفی یا کمتر شناختهشدهای هستند، فعالیتهایی را درباره ذخایر هسته ای ایران نشان میدهند که ایران به آژانس گزارش نکرده است. آژانس از ایران خواسته توضیحات کاملی درباره منشأ این آثار و فعالیتهای مرتبط ارائه دهد، اما پاسخهای ایران تاکنون «ناکافی» توصیف شدهاند. این موضوع به گمانهزنیها درباره وجود برنامههای مخفیانه هستهای در ایران دامن زده است، هرچند ایران این اتهامات را بهشدت رد کرده و آنها را «سیاسی» خوانده است.
نقض تعهدات پادمانی
آژانس همچنین گزارش داده که ایران بهطور کامل به تعهدات خود تحت توافقنامه پادمانهای NPT پایبند نبوده است. این توافقنامه ایران را ملزم میکند که تمام فعالیتهای هستهای خود را به آژانس گزارش دهد و امکان بازرسیهای سرزده را فراهم کند. اما از سال ۲۰۲۱، ایران دسترسی بازرسان آژانس به برخی تأسیسات را محدود کرده و دوربینهای نظارتی نصبشده در سایتهای هستهای را غیرفعال یا حذف کرده است. این اقدامات، که ایران آنها را پاسخی به تحریمها و عدم اجرای تعهدات دیگر طرفهای برجام میداند، توانایی آژانس برای نظارت بر برنامه هستهای ایران را بهشدت کاهش داده است.
واکنش ایران به گزارش آژانس
موضع رسمی دولت ایران
دولت ایران، بهویژه وزارت امور خارجه و سازمان انرژی اتمی، گزارش آژانس را «جانبدارانه» و تحت تأثیر فشارهای سیاسی غرب، بهویژه ایالات متحده و اسرائیل، دانسته است. بهروز کمالوندی، سخنگوی سازمان انرژی اتمی ایران، اعلام کرده که ایران به همکاری با آژانس ادامه میدهد، اما این همکاری مشروط به رفتار «منصفانه» آژانس است. او تأکید کرد که ذخایر هسته ای ایران و فعالیت ها کاملاً صلحآمیز و در چارچوب حقوق این کشور تحت معاهده NPT است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز در اظهاراتی اعلام کرد که ایران حق دارد در برابر تحریمهای غیرقانونی آمریکا و بیعملی اروپا از منافع ملی خود دفاع کند. او افزایش ذخایر هسته ای ایران را «اقدامی قانونی» در پاسخ به نقض برجام توسط طرفهای غربی توصیف کرد و گفت که ایران آماده بازگشت به تعهدات برجام است، مشروط بر اینکه تحریمها بهطور کامل رفع شوند و حقوق ایران به رسمیت شناخته شود.
تهدید به کاهش همکاری با آژانس
ایران هشدار داده که در صورت ارجاع پروندهاش به شورای امنیت سازمان ملل یا اعمال تحریمهای جدید، ممکن است همکاری خود با آژانس را کاهش دهد یا حتی از معاهده NPT خارج شود. این تهدید، هرچند بهعنوان یک اهرم مذاکراتی مطرح شده، نگرانیهایی را در میان کشورهای غربی ایجاد کرده است، زیرا خروج ایران از NPT میتواند نظارت بینالمللی بر برنامه ذخایر هسته ای ایران بهطور کامل متوقف کند.
نگرانیهای بینالمللی و واکنشهای جهانی راجب ذخایر هسته ای ایران
ایالات متحده: دیپلماسی یا فشار؟
ایالات متحده، تحت رهبری دونالد ترامپ، رویکردی دوگانه به مسئله هستهای ایران اتخاذ کرده است. از یک سو، دولت آمریکا پیشنهادی برای توافق موقت ذخایر هسته ای ایران ارائه کرده که به ایران اجازه میدهد غنیسازی محدود را ادامه دهد، در ازای توقف فعالیتهای پیشرفتهتر و پذیرش نظارتهای سختگیرانهتر. از سوی دیگر، آمریکا فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی را افزایش داده و تهدید کرده که در صورت عدم همکاری ایران، تحریمهای بیشتری اعمال خواهد کرد.
ترامپ در اظهاراتی عمومی ابراز خوشبینی کرده که میتواند با ایران به توافقی «بزرگ» دست یابد، اما موضع سختگیرانه کنگره و لابیهای ضدایرانی در واشنگتن، فضای مانور او را محدود کرده است. برخی تحلیلگران معتقدند که هدف اصلی آمریکا از پیشنهاد توافق موقت، خرید زمان برای جلوگیری از اقدامات نظامی اسرائیل و ایجاد ثبات در منطقه است.
اروپا: تلاش برای حفظ دیپلماسی
کشورهای اروپایی عضو برجام (بریتانیا، فرانسه و آلمان)، معروف به E3، از تشدید فعالیتهای ذخایر هسته ای ایران ابراز نگرانی کردهاند، اما همچنان بر حفظ دیپلماسی تأکید دارند. این کشورها از ایران خواستهاند که به تعهدات برجام بازگردد و همکاری کامل با آژانس را از سر بگیرد. با این حال، ایران اروپا را به دلیل عدم مقابله با تحریمهای آمریکا و ناتوانی در ارائه مزایای اقتصادی وعدهدادهشده در برجام مورد انتقاد قرار داده است.
اسرائیل: تهدیدات نظامی
اسرائیل، که برنامه ذخایر هسته ای ایران ایران را تهدیدی وجودی برای خود میداند، واکنش تندی به گزارش آژانس نشان داده است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، اعلام کرده که کشورش هرگز اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست یابد. گزارشهایی از آمادهسازیهای نظامی اسرائیل برای حمله احتمالی به ذخایر هسته ای ایران ایران منتشر شده است، اگرچه دولت آمریکا به اسرائیل هشدار داده که چنین اقدامی میتواند مذاکرات را متوقف کند و تنشهای منطقهای را به سطح خطرناکی برساند.
کشورهای منطقه: نقش میانجیها
کشورهای منطقه، بهویژه عمان و قطر، تلاش کردهاند نقش میانجی را در مذاکرات ایفا کنند. عمان، که سابقه طولانی در میانجیگری بین ایران و غرب دارد، میزبان مذاکرات غیرمستقیم بین ایران و آمریکا بوده است. قطر نیز پیشنهاد کرده که بهعنوان کانال ارتباطی عمل کند. عربستان سعودی، اگرچه مستقیماً در مذاکرات دخیل نیست، از طریق پیامهای دیپلماتیک به ایران توصیه کرده که پیشنهادهای آمریکا را جدی بگیرد تا از تشدید تنشها جلوگیری شود.
پیامدهای منطقهای و جهانی در رابطه با ذخایر هسته ای ایران
خطر تشدید تنشها در خاورمیانه
افزایش ذخایر هسته ای ایران و فعالیتها تهدیدات اسرائیل خطر درگیری نظامی در منطقه را افزایش داده است. یک حمله اسرائیلی به تأسیسات هستهای ایران میتواند واکنش تلافیجویانه ایران و گروههای متحدش، مانند حزبالله لبنان، را به دنبال داشته باشد و به یک درگیری گستردهتر منجر شود. این سناریو نهتنها امنیت منطقه را تهدید میکند، بلکه میتواند بازارهای جهانی انرژی را نیز تحت تأثیر قرار دهد، زیرا ایران یکی از تولیدکنندگان مهم نفت است.
تأثیر ذخایر هسته ای ایران بر بازارهای جهانی
تحریمهای اقتصادی علیه ایران و احتمال تشدید آنها، همراه با تنشهای نظامی، میتواند قیمتهای جهانی نفت و گاز را افزایش دهد. ایران، با وجود تحریمها، همچنان از طریق روشهای غیرمستقیم، مانند صادرات به چین، در بازارهای جهانی نفت حضور دارد. هرگونه اختلال در عرضه نفت ایران میتواند اقتصاد جهانی، بهویژه کشورهای وابسته به انرژی، را تحت فشار قرار دهد.
چالشهای دیپلماتیک ذخایر هسته ای ایران
گزارش آژانس و واکنشهای ایران، جامعه بینالمللی را در موقعیت دشواری قرار داده است. از یک سو، کشورهای غربی نمیخواهند با ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت، مذاکرات را به خطر بیندازند. از سوی دیگر، عدم پاسخگویی ایران به نگرانیهای آژانس میتواند اعتبار این نهاد بینالمللی را تضعیف کند. یافتن توازن بین فشار و دیپلماسی یکی از بزرگترین چالشهای کنونی است.
تحلیل و چشمانداز آینده
سناریوهای محتمل
۱. توافق موقت: اگر ایران و آمریکا بتوانند بر سر یک توافق موقت به نتیجه برسند، این میتواند تنشها را موقتاً کاهش دهد و زمان بیشتری برای مذاکرات جامع فراهم کند. با این حال، اختلافات عمیق بر سر رفع تحریمها و حق غنیسازی، دستیابی به چنین توافقی را دشوار کرده است.
۲. تشدید تنشها: در صورت شکست مذاکرات، احتمال ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت یا اعمال تحریمهای جدید وجود دارد. این میتواند ایران را به سمت اقدامات متقابل، مانند افزایش غنیسازی یا کاهش همکاری با آژانس، سوق دهد.
۳. اقدام نظامی: بدترین سناریو، اقدام نظامی اسرائیل یا حتی آمریکا علیه تأسیسات هستهای ایران است. این سناریو میتواند به یک درگیری منطقهای منجر شود و پیامدهای غیرقابل پیشبینی برای امنیت جهانی داشته باشد.
راهکارهای پیشنهادی
برای جلوگیری از تشدید بحران، چند راهکار ممکن است:
- تقویت میانجیگری منطقهای: کشورهای بیطرف مانند عمان و قطر میتوانند نقش بزرگتری در ایجاد اعتماد بین ایران و غرب ایفا کنند.
- رفع تدریجی تحریمها: آمریکا میتواند با رفع برخی تحریمهای غیرهستهای، حسن نیت خود را نشان دهد و ایران را به بازگشت به تعهدات برجام ترغیب کند.
- شفافیت بیشتر ایران: ایران میتواند با ارائه توضیحات کامل درباره فعالیتهای اعلامنشده و افزایش دسترسی آژانس، اعتماد بینالمللی را جلب کند.
نتیجهگیری
گزارش اخیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره برنامه هستهای ایران بار دیگر این کشور را در مرکز توجهات جهانی قرار داده است. افزایش ذخایر اورانیوم غنیشده و فعالیتهای اعلامنشده در سایتهای هستهای، نگرانیهای جدی در مورد مقاصد ایران ایجاد کرده است. در حالی که ایران این اتهامات را رد میکند و بر حقوق خود تحت NPT تأکید دارد، جامعه بینالمللی در تلاش است تا از طریق دیپلماسی از تشدید تنشها جلوگیری کند. با این حال، اختلافات عمیق بین ایران، آمریکا، اسرائیل و دیگر بازیگران، چشمانداز دستیابی به یک راهحل پایدار را مبهم کرده است. در این میان، نقش دیپلماسی، میانجیگری منطقهای و اعتمادسازی متقابل بیش از پیش حیاتی است تا از تبدیل این بحران به یک درگیری بزرگتر جلوگیری شود.